De Hagia Sophia in Istanbul is een van de meest iconische gebouwen ter wereld. Dit architectonische wonder heeft alles gezien: van Byzantijnse keizers tot Ottomaanse sultans.
Het diende als kerk, moskee, museum en sinds 2020 weer als moskee. Hier zijn 14 fascinerende feiten over dit meesterwerk.
1. De naam betekent “Heilige Wijsheid”
Hagia Sophia komt uit het Grieks en betekent “Heilige Wijsheid”. Het verwijst niet naar een vrouw die Sophia heette, maar naar een goddelijke eigenschap binnen het christendom. In het Turks noemen ze het de Ayasofya.
2. Dit is al de derde versie
Het gebouw dat je nu ziet, is niet het origineel. De eerste kerk (uit 360) brandde af, en de tweede (uit 415) werd verwoest tijdens de bloedige Nika-oproer in 532.
Keizer Justinianus liet er geen gras over groeien: hij gaf direct opdracht voor de bouw van de huidige, derde versie, die in 537 werd voltooid.
3. Eeuwenlang de grootste kathedraal ter wereld
Bij de voltooiing in 537 was de Hagia Sophia simpelweg gigantisch. Het bleef bijna 1000 jaar lang de grootste kathedraal ter wereld.
Pas in 1520, toen de kathedraal van Sevilla in Spanje werd voltooid, raakte de Hagia Sophia deze titel kwijt.
4. Een architectonisch wonder
Het gebouw combineert het beste van de oudheid. Het revolutionaire aan het ontwerp was de enorme centrale koepel die lijkt te zweven.
Deze rust op vier ‘pendentieven’ (driehoekige gewelven), een techniek die nooit eerder op deze schaal was toegepast. Het werd het grote voorbeeld voor latere Ottomaanse moskeeën, zoals de Blauwe Moskee.
5. De koepel is weleens ingestort
De eerste koepel was veel platter en stortte door aardbevingen in (o.a. in 558). De architecten moesten terug naar de tekentafel.
De huidige koepel is iets hoger en sterker, met een diameter van 31 meter. Hij heeft tientallen aardbevingen doorstaan en staat nog steeds.
6. “Salomo, ik heb u overtroffen!”
Keizer Justinianus was niet bescheiden. Hij wilde een kerk bouwen die de Tempel van Salomo in Jeruzalem zou overschaduwen.
Toen hij de voltooide Hagia Sophia binnenliep, zou hij hebben geroepen: “Geprezen zij God dat ik waardig ben bevonden voor zo’n werk. O Salomo, ik heb u overtroffen!”
7. Gebouwd in recordtijd
Het is bijna niet te geloven, maar dit enorme bouwwerk stond er in nog geen zes jaar (532-537). Ter vergelijking: over de Notre-Dame in Parijs deden ze bijna 200 jaar.
Er werkten dan ook meer dan 10.000 arbeiders tegelijk aan, onder leiding van de wiskundigen Anthemius van Tralles en Isidorus van Milete.
8. De verborgen mozaïeken
De muren waren oorspronkelijk bedekt met schitterende gouden mozaïeken van Jezus, Maria en keizers. Toen het gebouw in 1453 een moskee werd, werden deze afbeeldingen bedekt met pleisterkalk (omdat afbeeldingen van mensen in de islam vaak niet zijn toegestaan).
Gelukkig werden ze niet vernietigd. In de 20e eeuw zijn ze weer blootgelegd. Nu de Hagia Sophia weer een moskee is, worden sommige mozaïeken beneden tijdens gebedstijden afgedekt met doeken, maar in de galerij zijn ze goed te zien.
9. Van kerk naar moskee (1453)
Toen Sultan Mehmet II in 1453 Constantinopel veroverde, reed hij direct naar de Hagia Sophia. Hij was zo onder de indruk dat hij beval het gebouw niet te plunderen, maar om te vormen tot moskee.
Er werden vier minaretten toegevoegd, een mihrab (gebedsnis) geplaatst en enorme houten schilden met Arabische kalligrafie opgehangen.
10. Van moskee naar museum (1935)
Mustafa Kemal Atatürk, de vader van het moderne Turkije, wilde een seculiere staat. In 1935 besloot hij dat de Hagia Sophia een museum moest worden: een neutraal monument voor de mensheid.
De tapijten gingen eruit, de marmeren vloer werd weer zichtbaar en miljoenen toeristen konden het gebouw bewonderen.
11. Weer een moskee (2020) & Nieuwe regels
In juli 2020 werd de status van museum teruggedraaid en werd de Hagia Sophia opnieuw een actieve moskee.
Let op voor bezoekers: Sinds januari 2024 gelden er nieuwe regels. Toeristen moeten een kaartje kopen (€25) en gaan via een aparte ingang naar de bovenste galerij. De gebedsruimte op de begane grond is gereserveerd voor Turkse gelovigen.
12. De ‘Zwetende Wenszuil’
In de noordwestelijke hoek staat een pilaar met een gat erin. Volgens de legende heeft deze zuil genezende krachten (‘de zwetende pilaar’).
De traditie? Steek je duim in het gat en probeer je hand 360 graden te draaien zonder dat je duim het gat verlaat. Lukt het? Dan mag je een wens doen.
13. Vikingen waren hier (‘Halvdan was here’)
Een grappig detail op de bovenste galerij: in de marmeren balustrade vind je runentekens. Het is graffiti uit de 9e eeuw, gekerfd door Vikingen die in de lijfwacht van de keizer dienden.
Er staat letterlijk iets als “Halvdan was hier”. Zelfs in de middeleeuwen deden toeristen dus al aan graffiti.
14. Symbool van twee werelden
Er is geen gebouw ter wereld dat de geschiedenis van Oost en West zo samenbrengt. Je ziet christelijke mozaïeken naast islamitische kalligrafie, en een Byzantijnse koepel omringd door Ottomaanse minaretten.
Het is het ultieme symbool van Istanbul: de stad waar Europa en Azië elkaar ontmoeten.